Bác sĩ cảnh báo 'bẫy tâm lý' khiến nhiều người sập bẫy thuốc gia truyền giả
Bác sĩ Ngô Văn Tỵ, Khoa Ung Bướu thuộc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, vẫn chưa thôi ám ảnh khi nhắc lại ca trực vừa qua.
Nằm trên giường bệnh là nữ giáo viên về hưu 68 tuổi, nhập viện trong tình trạng khối u ngực đã vỡ loét, hoại tử và bốc mùi. Nhìn hồ sơ bệnh án, bác sĩ Tỵ không khỏi xót xa khi biết bệnh nhân là người có học thức, hiểu rất rõ tình trạng sức khỏe của bản thân nhưng lại để vuột mất giai đoạn vàng điều trị.
Theo lời kể của bác sĩ, nỗi sợ dao kéo khiến người phụ nữ bám víu vào những lời truyền miệng. Suốt 6 tháng, bà uống các loại "thảo dược gia truyền" với niềm tin rằng "công nghệ chiết xuất mới" sẽ làm teo khối u, ngăn di căn. Đến khi khối u phát triển phá vỡ thành ngực, gây đau đớn, bà mới chịu đến viện. Lúc này, tế bào ác tính di căn khắp cơ thể, không còn khả năng can thiệp ngoại khoa, chỉ kê đơn thuốc giảm đau để xoa dịu những ngày tháng cuối đời của người bệnh.
"Rất khó thuyết phục người bệnh khi họ đã chọn tin", bác sĩ Tỵ nói. "Lúc họ quay lại viện, đôi khi chúng tôi không còn gì có thể làm".
Tương tự, kíp bác sĩ một bệnh viện ở Hà Nội, cũng vật lộn khi giành lại mạng sống cho ông Trí, 58 tuổi, cựu chiến binh đến từ Nghệ An. Phân tích kết quả xét nghiệm cho thấy ông bị suy gan cấp tính nghiêm trọng. Khai thác bệnh sử, bác sĩ điều trị nhận định thủ phạm tàn phá nội tạng bệnh nhân là liệu trình "thuốc gia truyền ba đời" trị viêm khớp giá 5 triệu đồng mà ông lén con cái đặt mua trên mạng.
Bác sĩ trực tiếp điều trị cho ông Trí giải thích những gói thuốc không nhãn mác này thực chất bị trộn lượng lớn corticoid. Chất này đánh lừa hệ thần kinh, tạo cảm giác ăn ngon, ngủ sâu và giảm đau nhức xương khớp ngay trong tuần đầu tiên, nhưng đồng thời âm thầm hủy hoại chức năng gan thận của người bệnh theo từng ngày.
Hai trường hợp trên là nghịch lý mà giới chuyên môn gọi là "bẫy nhận thức", khi người càng có học vấn, càng đọc nhiều thông tin y tế, đôi khi lại càng dễ bị thuyết phục bởi những luận điểm được "dàn dựng khéo". Nghiên cứu tổng hợp 30 công trình khoa học công bố năm 2024 trên tạp chí BMC Health Services Research chỉ ra nỗi sợ chết và mong muốn sống sót là hai động lực tâm lý mạnh nhất khiến người bệnh - đặc biệt là người mắc bệnh mạn tính hoặc nan y - chấp nhận những lời hứa phi lý. Khi y học hiện đại đưa ra con số xác suất và danh sách tác dụng phụ dài trang, thuốc "ba đời gia truyền" chỉ cần một câu "cam kết 100% khỏi bệnh" là đủ để lấp đầy khoảng trống hy vọng, bác sĩ Tỵ nhận định.
Bác sĩ Hà Hải Nam, Phó Trưởng khoa Ngoại bụng I, Bệnh viện K, mô tả cơ chế tâm lý này thẳng thắn hơn: "Bệnh nhân chỉ tin những gì họ muốn tin. Khi đối mặt với ung thư hay bệnh mạn tính, nỗi sợ tạo ra nhu cầu mãnh liệt về một phép màu".
Thuốc gia truyền không có nhãn mác, không có công thức, được gắn mác "thảo dược lành tính" và "thuận tự nhiên" - những cụm từ đánh lừa cảm giác an toàn cực kỳ hiệu quả với người vốn lo ngại tác dụng phụ của Tây y. Nghiên cứu của Viện Chính sách và Quản lý Y tế ghi nhận 68% người dùng thuốc y học cổ truyền tại Việt Nam tin rằng "thảo dược tự nhiên hoàn toàn không có tác dụng phụ" - một niềm tin mà khoa học đã bác bỏ. Trên thực tế, ngày 23/1/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP HCM khởi tố Nguyễn Duy Hiển cùng vợ và một đồng phạm về hành vi sản xuất thuốc đông y giả, thu giữ hơn 13.000 sản phẩm chứa betamethasone, một corticoid bị nghiêm cấm pha trộn vào đông dược. Các đối tượng tự đặt tên thuốc, in địa chỉ sản xuất giả tại Singapore, Trung Quốc và Hồng Kông lên bao bì để tạo vỏ bọc hàng nhập khẩu.
Bên cạnh đó, các thủ đoạn thao túng tâm lý của các đối tượng cũng là một trong nguyên nhân khiến nhiều người sập bẫy. Theo hồ sơ từ các chuyên án triệt phá thuốc giả gần đây, các đối tượng cắt ghép hình ảnh chuyên gia y tế đầu ngành, chèn logo đài truyền hình quốc gia và huy động hệ thống tài khoản ảo để tạo ra hàng nghìn bình luận "người thật việc thật" chứng thực hiệu quả thần kỳ của thuốc. Lực lượng công an còn thu giữ hàng loạt "kịch bản chốt đơn" được soạn sẵn tại các trung tâm tổng đài. Theo đó, hàng chục nhân viên telesales không có chuyên môn y tế nhưng được huấn luyện bài bản để tự xưng là bác sĩ. Lời khai tại cơ quan công an thừa nhận, nhiệm vụ của họ là sử dụng các từ khóa đánh trúng tâm lý như "cam kết khỏi 100%", "điều trị dứt điểm" nhằm dồn ép nạn nhân chốt đơn.
Mặt khác, "bẫy khỏi nhanh" của thuốc đông y giả càng khiến người bệnh tin vào hiệu quả của thuốc. Bác sĩ Nam giải thích corticoid trộn lén trong thuốc tạo hiệu ứng giảm đau tức thì, khiến người bệnh lầm tưởng phép màu đã xuất hiện. Nhưng âm thầm, chất này ức chế trục điều tiết nội tiết của cơ thể. Khi cơ thể hấp thu corticoid ngoại sinh kéo dài, tuyến thượng thận dần ngừng hoạt động và teo lại. Lúc đó, người bệnh phụ thuộc vào thuốc suốt đời, hoặc đối mặt với suy tuyến thượng thận cấp, tụt huyết áp sâu và nguy cơ tử vong nếu không cấp cứu kịp thời.
Để tự bảo vệ mình trong bối cảnh "vàng thau lẫn lộn", giới chuyên môn khuyến cáo người dân khi thấy video bác sĩ tư vấn, cần tìm tên và hình ảnh người đó trên trang web chính thống của bệnh viện hoặc báo chí uy tín. Thuốc "bí truyền" nhưng bán tràn lan qua mạng kèm khuyến mãi "mua 2 tặng 1" là mô hình đa cấp, không phải y thuật. Người bệnh chỉ nên mua thuốc có giấy tờ, nguồn gốc rõ ràng; sử dụng đông y tại cơ sở được cơ quan chức năng cấp phép; tuyệt đối không tự ý dừng phác đồ bệnh viện để chuyển sang thuốc gia truyền khi chưa có ý kiến chuyên môn.
Người dân có thể báo cáo dấu hiệu nghi vấn qua Tổng đài bảo vệ người tiêu dùng Bộ Công Thương số 1800 6838 hoặc đường dây nóng Cục An toàn thực phẩm số 0243 232 1556.
