Thế hệ 'không con cái' ở Trung Quốc
Ở tuổi gần 60, bà Zhang Xiaomei sở hữu một lịch trình hưu trí mà nhiều người mơ ước khi buổi sáng dành cho khiêu vũ, chiều nghỉ ngơi, buổi tối là những ván bài mạt chược.
"Có tiền trong tay, sức khỏe dồi dào thì cuộc sống kiểu gì cũng thoải mái", bà Zhang Xiaomei, chia sẻ về lựa chọn không sinh con của mình. Bà tin rằng mỗi người có một lối sống riêng và vấn đề hưu trí hoàn toàn có thể giải quyết bằng tiền.
Bà Zhang là nhân viên nghỉ hưu của một doanh nghiệp nhà nước tại Từ Châu, tỉnh Giang Tô. Chia sẻ với Lianhe Zaobao, bà cho biết do chồng không thích trẻ con, bản thân bà thời trẻ lại ham vui và mê thể thao nên quyết định bỏ thai khi lỡ mang bầu. Từ đó, vợ chồng bà trở thành một cặp "DINK" (Thu nhập nhân đôi, không con cái) thực thụ.
Thuật ngữ "DINK" ra đời tại Mỹ vào đầu những năm 1980 chỉ những gia đình có hai nguồn thu nhập, sự nghiệp ổn định, mức sống cao nhưng lựa chọn không sinh con. Khi du nhập vào Trung Quốc thời kỳ đầu cải cách, lối sống này nhanh chóng được tầng lớp trí thức đón nhận. Cố nhà văn Wang Xiaobo và nhà xã hội học Li Yinhe là một trong những cặp đầu tiên công khai thực hành lối sống này.
Ở tuổi ngoài 70, bà Li Yinhe khẳng định chưa bao giờ hối hận và dự định già đi cùng những người bạn thân. Bà Zhang Xiaomei cũng chung quan điểm này. Với khoản lương hưu dư giả, mỗi ngày của bà đều bận rộn với sáng học nhảy, học hát và đánh trống châu Phi; trưa nghỉ ngơi; tối họp mặt đánh bài, mạt chược hoặc du lịch cùng bạn bè.
Tuy nhiên, bức tranh về cuộc sống không con cái tại Trung Quốc không chỉ có màu hồng của sự tự do tài chính. Nó đang trở thành một vấn đề nhân khẩu học quy mô lớn. Số liệu từ cuộc Tổng điều tra dân số lần thứ 7 năm 2020 cho thấy Trung Quốc có khoảng 188 triệu hộ gia đình hai người, chiếm gần 38% tổng số hộ, bao gồm cả những cặp DINK tự nguyện và những người vô sinh. Xu hướng này đang ăn sâu vào tư duy thế hệ kế cận. Một khảo sát công bố tháng 6 năm ngoái do Viện Tâm lý học (thuộc Học viện Khoa học Trung Quốc) thực hiện cho thấy 70% sinh viên đại học chấp nhận hôn nhân không con cái; riêng ở nhóm nữ sinh, tỷ lệ coi việc sinh con là "không quan trọng" lên tới 85,3%.
Sự dịch chuyển này đang tạo ra một cú va chạm mạnh mẽ với hệ giá trị Nho giáo truyền thống, nơi quan niệm "nuôi con dưỡng già" được coi là đạo lý sinh tồn. Khi lứa DINK đầu tiên bước vào tuổi xế chiều, truyền thông nhà nước và mạng xã hội Trung Quốc bắt đầu dấy lên những cuộc tranh luận gay gắt về "cái giá" của sự lựa chọn này. Các tiêu đề báo chí thường xuyên xoáy sâu vào viễn cảnh ảm đạm của tuổi già cô độc hay sự bất lực trên giường bệnh khi thiếu người thân chăm sóc. Đỉnh điểm là vào tháng 10 năm ngoái, đoạn phim tài liệu về ông Sun Genbao - một người theo lối sống DINK tại Thượng Hải nhập viện trong sự hoang mang tột độ của người vợ - trở thành tâm điểm trên Weibo. Dù giới trẻ phản ứng dữ dội, cho rằng đây chỉ là chiêu bài "giục đẻ" của chính quyền, nhưng những thước phim đó đã phơi bày một lỗ hổng an sinh không thể phủ nhận.
Thực tế, không phải ai trong thế hệ tiên phong cũng giữ được sự kiên định như bà Zhang Xiaomei. Trong số năm nhân vật thuộc thế hệ DINK đầu tiên được tiếp cận, 4 người từ chối phỏng vấn vì nỗi đau tinh thần, bao gồm một bác sĩ nghỉ hưu tại Trùng Khánh, người luôn xúc động mạnh khi nhắc đến chuyện con cái. Ngay cả Ye Tan, chuyên gia tài chính lừng danh với biệt danh "Bắc Đẩu", cũng dao động sau khi mắc ung thư ở tuổi 53. Trong cuộc phỏng vấn năm 2023, bà thừa nhận nếu biết trước biến cố bệnh tật, bà đã xây dựng một "tấm lá chắn" an toàn hơn bằng việc có một hoặc hai đứa con.
Giáo sư Lu Jiehua, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dân số Trung Quốc, nhận định rằng thế hệ DINK đầu tiên hiện nay phần lớn mới chỉ ở giai đoạn "chớm già", khi sức khỏe và tài chính còn cho phép họ tận hưởng cuộc sống. Thách thức thực sự sẽ ập đến ở độ tuổi 70-80, khi nhu cầu chăm sóc y tế tăng cao và bạn đời qua đời. Theo ông Lu, sự thiếu hụt con cái đồng nghĩa với việc mất đi sợi dây tình cảm tự nhiên và mạng lưới an toàn mềm, điều mà hệ thống an sinh xã hội chưa thể bù đắp hoàn toàn.
Nhìn nhận vấn đề từ góc độ vĩ mô hơn, nhiều học giả cho rằng sự khủng hoảng trong việc phụng dưỡng người cao tuổi không chỉ giới hạn ở cộng đồng DINK, mà là hệ quả tất yếu của chính sách một con kéo dài nhiều thập kỷ. Giáo sư Zhou Xiaopu từ Đại học Nhân dân Trung Quốc lập luận rằng những bậc cha mẹ tuân thủ chính sách kế hoạch hóa gia đình trước đây và những người chọn lối sống DINK thực chất đang "chung một chiến hào". Khi đứa con duy nhất đi làm xa hoặc định cư nước ngoài, các bậc cha mẹ này cũng phải đối mặt với hội chứng "tổ chim trống" và sự cô đơn không kém gì những người không sinh con.
Đồng quan điểm, ông Yi Fuxian, tác giả cuốn The Great Empty Nest, chỉ ra rằng chính sách một con đã phá vỡ cấu trúc gia đình truyền thống và thay đổi vĩnh viễn tâm lý xã hội. Từ quan niệm "thêm con thêm của", người dân chuyển sang xem con cái là gánh nặng kinh tế do cuộc đua giáo dục khốc liệt. Sự trỗi dậy của chủ nghĩa cá nhân và áp lực cuộc sống hiện đại khiến xu hướng độc thân hoặc không sinh con trở thành một tiến trình tất yếu của hiện đại hóa, thay vì chỉ là một lựa chọn lối sống đơn thuần. Do đó, bài toán dưỡng già tại Trung Quốc hiện nay không còn là câu chuyện riêng của những người như bà Zhang Xiaomei, mà là thách thức chung của một xã hội đang già hóa nhanh chóng với cấu trúc gia đình đã bị lung lay tận gốc rễ.
