Nếu vội vàng xóa chợ
Nhà tôi ở gần một khu chợ lâu đời, bao quanh bởi những người hàng xóm làm tiểu thương. Mỗi lần về Việt Nam, tôi lại nghe râm ran nỗi lo mất nghề kiếm sống.
Quy hoạch bỏ chợ xây trung tâm thương mại như một nỗi ám ảnh lơ lửng trong tâm trí họ dù kế hoạch đã "treo" nhiều năm nay do thiếu vốn đầu tư.
Tết này, nỗi lo hiện hữu trở lại khi Bộ Công Thương đề xuất chuyển đổi gần 7.000 chợ truyền thống thành cửa hàng tiện ích hay trung tâm thương mại. Đề án nằm trong Chiến lược phát triển thị trường bán lẻ Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2050. Kế hoạch của Bộ chưa được công bố chi tiết, nhưng các động thái của địa phương thì đã nhìn thấy được. Hà Nội đang triển khai xóa sổ 231 chợ cóc với lộ trình bốn giai đoạn, từ nay tới hết tháng 6/2027.
Theo khảo sát của Bộ Công Thương, Việt Nam hiện có khoảng 8.274 chợ truyền thống, chủ yếu là chợ hạng ba với hạ tầng cũ kỹ. Chuyển đổi 7.000 chợ là chuyển đổi gần 85% tổng số, nói cách khác là thay đổi căn bản hệ thống bán lẻ nội địa trong khoảng bốn năm. Đây không chỉ là chuyện nâng cấp hạ tầng thương mại, mà còn liên quan trực tiếp đến sinh kế của hơn một triệu hộ gia đình - những tiểu thương đang bám víu vào các khu chợ để mưu sinh.
Xóa chợ - đồng thời xóa bỏ sự nhếch nhác, lấn chiếm lòng lề đường, giảm nguy cơ mất an toàn giao thông, góp phần chỉnh trang đô thị - là chủ trương đúng, phù hợp với xu hướng thương mại văn minh. Nhưng dù vậy, ta vẫn không thể bỏ qua một khúc mắc lớn rằng tại sao một định hướng đúng, qua nhiều lần triển khai vẫn chưa thành công?
Đây không phải lần đầu Việt Nam quyết tâm dẹp chợ. Trong khi nhìn lại nguyên nhân, các giải pháp có thể hình thành, dù với một lộ trình có thể không nhanh như mong đợi.
Vấn đề cốt lõi nhất cần giải quyết là vốn và năng lực chuyển đổi cho gần như toàn bộ hệ thống bán lẻ trong chỉ bốn năm.
Để tham gia mô hình trung tâm thương mại, tiểu thương đối mặt với chi phí thuê mặt bằng cao gấp nhiều lần, cộng thêm phí quản lý, điện nước, hệ thống an toàn phòng cháy chữa cháy, hóa đơn điện tử. Thực tế tại Hà Nội như chợ Hàng Da, chợ Hôm, trong các chiến dịch trước đây cho thấy: sau "nâng cấp", hàng loạt sạp hàng bị bỏ trống vì tiểu thương không kham nổi. Với vốn liếng chỉ vài chục triệu đồng - nếu có - để xoay vòng hàng hóa, làm sao họ có thể đầu tư hàng trăm triệu? Không vốn, không tài sản thế chấp để vay ngân hàng, chuyển đổi đồng nghĩa với việc bị đẩy ra khỏi cuộc mưu sinh.
Tác động kinh tế không dừng ở cá nhân tiểu thương. Thị trường bán lẻ Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 269 tỷ USD, nhưng kênh truyền thống vẫn chiếm tỷ trọng lớn (70%, theo ước tính của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước). Nếu chuyển đổi ồ ạt, hàng triệu việc làm sẽ biến mất, dẫn đến thất nghiệp cục bộ. Đặt trong bối cảnh rộng hơn, liên quan đến các chính sách thuế thời gian qua, ta sẽ thấy khó khăn không ập đến đơn lẻ. Tiểu thương, hộ kinh doanh nhỏ lẻ đang chịu đựng cùng lúc nhiều sức ép dồn lên sinh kế. Thất nghiệp hàng loạt sẽ dẫn đến nợ nần, ly tán, thậm chí các vấn đề xã hội khác ở đô thị.
Xóa bỏ chợ truyền thống, chuỗi cung ứng địa phương bị gián đoạn: nông dân trồng rau, ngư dân đánh bắt nhỏ sẽ khó tiêu thụ hàng hóa. Giá thực phẩm tăng vọt do chi phí vận hành trung tâm thương mại cao hơn, ảnh hưởng lớn đến người tiêu dùng thu nhập thấp - chính là khách hàng quen thuộc của các chợ truyền thống. Tiêu dùng nội địa giảm sút có thể kéo theo tăng trưởng kinh tế bị kìm hãm, trong khi xuất khẩu còn nhiều biến động.
Về mặt xã hội, chợ truyền thống không chỉ là nơi mua bán, mà còn là trung tâm gắn kết cộng đồng, giữ gìn bản sắc văn hóa. Mô hình này gắn bó mật thiết với tập quán di chuyển bằng xe máy và cấu trúc ngõ ngách của đô thị Việt Nam.
Sự chênh lệch mặt bằng giá cả giữa giá chợ và giá siêu thị cũng là yếu tố thị trường tự nhiên khiến chợ truyền thống, dù bị dẹp đuổi, vẫn được người tiêu dùng tìm đến để mua bán.
Nhưng dù vậy, ta vẫn phải quay về với thực tế - tham vọng chỉnh trang đô thị, hướng tới thương mại văn minh.
Tôi không phản đối hiện đại hóa. Thương mại điện tử và kênh bán lẻ hiện đại đang phát triển mạnh, mang lại nhiều tiện ích cho người tiêu dùng. Nhưng chuyển đổi phải được thực hiện đồng bộ, có lộ trình phù hợp.
Hà Nội dường như đã rút được kinh nghiệm từ những thất bại trước đây, thông qua việc phân chia giai đoạn triển khai, ưu tiên dẹp bỏ các chợ cóc nhếch nhác, ảnh hưởng tới giao thông đô thị - nhóm lấn chiếm lòng đường, vỉa hè; sau đó mở rộng tới các nhóm chợ khác. Dù vậy, thời điểm (cận Tết - nhu cầu mưu sinh cao và các hoạt động buôn bán diễn ra nhộn nhịp) và lộ trình (hết tháng 6/2027) theo tôi là chưa phù hợp và hơi gấp để những người bị ảnh hưởng có thể thích nghi.
Ngay cả khi có lộ trình phù hợp, chủ trương vẫn có thể thất bại nếu sự chuyển đổi cốt lõi - là khả năng thích ứng hoặc sinh kế khác cho người bị ảnh hưởng - chưa được chuẩn bị. Ở điểm này, nhà nước cần triển khai đồng thời nhóm giải pháp liên quan đến hỗ trợ tiểu thương vay vốn lãi suất thấp, đào tạo kỹ năng số miễn phí, thậm chí chấp nhận một giai đoạn cho phép vận hành hai mô hình song song: chợ truyền thống được chỉnh trang bên cạnh trung tâm thương mại hiện đại.
Không chỉ các nước châu Á, như Việt Nam, Hàn Quốc, Trung Quốc hay Nhật Bản mới có chợ truyền thống. Hình thức buôn bán này có mặt khắp nơi trên thế giới và chưa từng bị xóa sổ hoàn toàn ở bất cứ đâu. Pháp chẳng hạn vẫn duy trì song song hai hệ thống bán lẻ: các trung tâm thương mại, siêu thị hiện đại cũng như các khu chợ. Họ còn ban hành Luật Royer (1973) và Raffarin (1996) về việc cấm mở các đại siêu thị mới ở vùng nông thôn để bảo vệ tiểu thương và cửa hàng nhỏ ở địa phương.
Chợ tồn tại vì nó "có lý do để tồn tại". Đây không chỉ là câu chuyện quản lý đô thị, mà là vấn đề kinh tế - xã hội - văn hóa đan xen. Khi hàng triệu người dân vẫn phải bám mặt đường để sống, hàng chục triệu người khác vẫn chưa đủ thu nhập để chịu được giá tiêu dùng siêu thị - tức là khi các nhu cầu thực tế chưa được giải quyết bởi các mô hình thay thế, chợ truyền thống khó có thể bị xóa bỏ bằng mệnh lệnh hành chính. Kinh nghiệm của nhiều nước, như từng được đề cập đến trong một bài viết Góc nhìn trước đây, cho thấy, quá trình chuyển đổi này - với đầy đủ giải pháp đồng bộ - có thể kéo dài 15-20 năm.
Xóa chợ là việc cần làm, nhưng thay đổi 85% hệ thống bán lẻ nội địa chỉ trong chỉ bốn năm có thể là một tham vọng vội vã.
Võ Nhật Vinh
